Niba ukeka ko 2020 wari umwaka mubi mumateka y’isi uribeshya. Dore ibyorezo bikomeye byanyuze ku isi kuva mu myaka ibihumbi 2000 ishize.

Muriyi myaka ya vuba ibyorezo byinshi byagiye byibasira isi ndetse bigahitana abantu, ariko nubwo byavugwaga ku maradio no mu binyamakuru akenshi wasangaga tubyumva gusa nta nakimwe kigeze kigera mu Rwanda.

Nyamara ibintu byahinduye isura ubwo mu ntangiriro z’ukwezi kwa gatatu 2020 mu Rwanda hagaragaraga umurwayi wa mbere wanduye Coronavirus (COVID-19). Abantu benshi batangiye guhinda umushyitsi ndetse bamwe batekereza ko isi ibarangiriyeho bitewe n’amakuru yaturukaga mu bindi bihugu iyo ndwara yari yaramaze kugeramo aho byatangazwaga buri munsi ko abantu bari gupfa.

Ikindi cyabaye agashya bitewe niki cyorezo kandi nuko cyatumye habaho ibintu abenshi bari batarabona kuva bavuka, nibwo bwa mbere abenshi babonye ibihe aho nta muntu numwe wemerewe gusohoka munzu, nyamara abafite imyaka yigiye hejuru bo barabizi cyane kuko uretse indwara ibihe nkibi bidasanzwe byagiye bibaho kenshi bari kubireba.

Ushobora kubona Coronavirus yugarije isi ugakeka ko aribwo bwa mbere bibaye ku isi nyamara siko bimeze ahubwo hari nibindi byorezo byigeze kugariza isi kuburyo bukomeye ndetse bikaba byari binakomeye cyane kurusha uko coronavirus imeze uyu munsi. Ninayo mpamvu uwibwiraga ko umwaka ushize wa 2020 ariwo mwaka mubi wabayeho mu mateka y’isi, yaba ari kwibeshya cyane kuko haribihe bikomeye cyane byabayeho ku isi, aho wasangaga icyorezo gikomeye gikubitana n’intambara itoroshye y’amasasu.

Kuriyi nshuro twahisemo kubegeranyiriza urutonde rwa bimwe mu byorezo bikomeye byibasiye isi kuva mu myaka ikabakaba ibihumbi 2000 ishize kugeza nuyu munsi. Uru rutonde tugiye kubagezaho ruratangirira mu mwaka wa 165 nyuma y’ivuka rya Yezu kugeza uyu munsi mu mwaka wa 2020.

  1. Antonine Plague: (165-180)

Iki ni icyorezo cyadutse hagati y’umwaka wa 165 na 180. Abahanga bavuga ko icyo gihe isi yarituwe n’abantu basaga miliyoni 150. Antonine plague icyo gihe yahitanye abantu babarirwa muri miliyoni eshanu. Antonine plague nayo yari indwara yibasira imyanya y’ubuhumekero cyane ndetse igahitana benshi mubayanduye. Iyi yazahaje cyane ubwami bw’abaromani ndetse byatangajwe ko yakwirakwijwe cyane n’abasirikare bajyaga ku rugamba.

  1. Plague of Justinian (541-542)

Iki nicyorezo kibasiye abatuye isi hagati y’umwaka wa 541 na 542. Icyo gihe isi yari ituwe n’abantu basaga miliyoni 205. Iki cyorezo cyahitanye abantu babarirwa hagati ya miliyoni 30 na 50. Bitangazwa kandi ko iyi ndwara ahanini yakwirakwijwe n’imbeba zabaga zirwaye inda zifite iyi ndwara. Iyi nayo iri mu byahitanye abantu benshi mugihe gito yamaze dore ko yamaze igihe kitarenze umwaka.

  1. Japanese Smallpox Epidemic. (735-737)

Ubundi kugira ngo icyorezo kitwe epidemic nuko kiba kibasiye igihugu runaka cyangwa se agace kamwe, ariko iyo cyamaze gukwira isi yose icyo gihe kitwa pandemic. Iki cyo rero cyibasiye igihugu cy’ubuyapani hagati y’umwaka wa 735 na 737 ndetse icyo gihe gihitana abarenga miliyoni imwe. Bivugwa neza ko iki cyorezo cyahitanye abantu bageze kuri kimwe cya gatatu 1/3 cy’abaturage bose bari batuye ubuyapani icyo gihe. Ubwo cyadukaga isi yose yari ituwe n’abantu basaga miliyoni 210. Bivugwa kandi ko iki cyorezo kugira ngo kigere mubuyapani cyazanywe n’abarobyi ari nabo bagiye bacyanduza abandi baturage.

  1. Black Death (1347-1351)

Iki cyorezo kibasiye isi hagati y’umwaka wa 1347 na 1351 kiswe urupfu rwirabura. Iki bivugwa ko aricyo cyorezo cyahitanye abantu benshi ku isi kubera ko ababarirwa muri miliyoni 200 bahasize ubuzima. Icyo gihe isi yari ituwe n’abantu basaga miliyoni 440. Bivugwa ko kandi abaturage bo ku mugabane w’uburayi bagera kuri 60% bose bahitanywe niki cyorezo. Iki cyanduriraga muu mwuka kuburyo guhumeka umwuka w’uwacyanduye byatumaga nawe uhita ufatwa.

  1. New World Smallpox (1520)

Iki cyorezo nacyo kibasiye isi ahagana mu mwaka wa 1520, icyo gihe isi yarituwe n’abarenga gato miliyoni 560. Bivugwa ko iki cyorezo cyazanywe n’abashakashatsi b’abanyaburayi bazengurukaga isi bityo bakaba aribo bacyanduje abaturage basanzwe. Cyahitanye abantu basaga miliyoni 55 ku isi hose.

  1. Italian Plague (1629-1631)

Iki cyorezo kibasiye ubutaliyani hagati ya 1629 na 1631, bivugwa ko cyazanywe n’abasirikare bari bavuye kurugamba, maze nabo bacyanduza igihugu cyose. Iki cyahitanye abagera kuri miliyoni ndetse bivugwa ko abo cyahitanye banganaga na 25% by’abari batuye ubutaliyani bose icyo gihe.

  1. Great Plague of London (1665-1666)

Iki cyorezo cyo cyibasiye umurwa mukuru w’ubwongereza London (Londres). Mu mwaka umwe gusa cyahamaze cyahitanye abantu basaga ibihumbi 100. Aba bakaba baranganaga na kimwe cya kane ¼ cy’abari batuye uwo mujyi muri icyo gihe. Umuntu wanduraga iki cyorezo mu minsi 14 gusa yahitaga yitaba Imana.

  1. Cholera pandemic (1817-1923)

Iki cyorezo cya Cholera (Korera) kiri mu byahangayikishije isi cyane, ariko by’umwihariko ibihugu bikomeye birimo na leta zunze ubumwe za amerika. Icyo gihe isi yari imaze guturwa n’abantu basaga miliyari imwe. Bivugwa ko iki cyakwirakwizwaga nikoreshwa ry’amazi mabi ndetse n’umwanda. Cyahitanye abantu bagera kuri miliyoni harimo na perezida wa leta zunze ubumwe za America, ndetse nanubu mu bihugu bimwe na bimwe bitaratera imbere iki cyorezo kiracyica abantu.

  1. Third Plague Pandemic (1885)

Iki cyatangiriye mu mujyi wa Yunnan mubushinwa mu mwaka wa 1885. Isi yarituwe n’abagera kuri miliyari imwe na miliyoni 300. Iki ariko nubwo cyatangiriye mu bushinwa siho cyahitanye abantu benshi kuko cyishe abagera kuri miliyoni 2 mubushinwa ndetse na miliyoni 10 mubuhinde. Nukuvuga ko cyahitanye abasaga miliyoni 12.

  1. Russian Flu (1889-1890)

Iki cyorezo kitiriwe ibicurano byo muburusiya, cyibasiye isi hagati ya 1889 na 1890 ubwo isi yarimaze guturwa n’abagera kuri miliyari 1 na miliyoni 600. Iki cyatangiriye mumujyi wa Bukhara muburusiya maze gikwira mubice bitandukanye bigizwemo uruhare n’ubwikorezi bwari bugezweho icyo gihe bwiganjemo za gari ya moshi. Iki cyahitanye abagera kuri miliyoni imwe.

  1. Yellow Fever (Fievre Jaune)

Iki cyorezo kibasiye cyane leta zunze ubumwe za amerika, bivugwa ko icyo gihe cyazahaje cyane igice cya Philadelphia aho byatangajwe ko cyakwirakwizwaga n’umubu. Iki cyahitanye abantu bagera ku bihumbi 150,000.

  1. Spannish Flu (1918-1920)

Ibi bicurane byiswe ibya espanye byibasiye isi nyuma gato yuko intambara ya mbere y’isi irangiye. Mu myaka ibiri gusa cyamaze cyahitanye abantu basaga miliyoni 50, aba bakaba baruta kure cyane abari bamaze kugwa mu ntambara ya mbere y’isi yarimaze imyaka ine. Muricyo gihe isi yari ituwe na miliyari imwe na miliyoni 845, abagera kuri miliyoni 500 banduye iki cyorezo. Bikaba bivugwa ko cyavuye mu ngurube kikabona kwinjira mu bantu.

  1. Asian Flu (1957-1958)

Iki nacyo nicyorezo cyo mu bwoko bw’ibicurane by’ibiguruka. Iki cyatangiririye mushinwa mumujyi wa Guizhou, maze kiza guhitana abagera kuri miliyoni 2. Abatuye isi bari bageze kuri miliyari 2 na miliyoni 870.

  1. HIV/AIDS (VIH/SIDA) 1981-KUGEZA NUBU

Iki cyorezo giterwa n’agakoko kitwa VIH bivugwa ko cyageze mu bantu mu mwaka wa 1981 gaturutse mu nguge. Kikaba cyaravumbuwe bwa mbere muburengerazuba bwa Africa. Kuva SIDA yakwaduka mu mwaka wa 1981 kugeza uyu munsi imaze guhitana abantu bagera kuri miliyoni 35 ndetse iracyahitana n’abandi nubwo itagiteye ubwoba nka mbere. Igikomeye kurushaho nuko iki cyorezo kitarabonerwa umuti cg urukingo uretse ibinini bigabanya ubukana gusa. Ubwo kibasiraga isi yarimaze guturwa n’abasaga miliyari enye na miliyoni 530.

  1. SARS (2002-2003)

Iki cyorezo cyadutse mu myaka 18 ishize kuko hari mu mwaka wa 2002, kikaba cyaratangiriye mumujyi wa Guangdong mu bushinwa, iki kandi ni icyorezo gituruka ku dukoko twa coronavirus ndetse kikaba cyarahawe izina rya coronavirus SARS CoV-1. Bivugwa ko iki cyageze mu bantu kivuye mu ducurama. Icyo gihe cyahitanye abantu 774.

  1. Swine Flu (2009-2010)

Iki nacyo nicyorezo kibicurane byitiriwe iby’ibiguruka, kibasiye isi mu mwaka wa 2009 ubwo abatuye isi bari miliyari 6 na miliyoni 800. Cyazahaje cyane ndetse kinahitana abakiri bato aho abagera kubihumbi 200,000 cyabahitanye. Bwa mbere kikaba cyaravumbuwe muri amerika.

  1. Ebola (2014-2016)

Nubwo iyi yavumbuwe kera ariko nta gihe na kimwe yigeze ihangayitsa abatuye isi, kurusha ubwo yazaga muri 2014. Icyo gihe yazahaje cyane ibihugu byo muburengerazuba bwa Africa ndetse ihitana abantu ibihumbi 11000. Ebola bivugwa ko nayo ikomoka ku nyamaswa z’igasozi ndetse ikaba ari mbi cyane kuko yo ihitana abarenga 90% by’abayanduye.

  1. MERS (2015-KUGEZA NUBU)

MERS nayo ni indwara iterwa n’agakoko ka coronavirus, iyi bivugwa ko yatangiriye muri arabia saudite mu mwaka wa 2015 aho byavuzwe ko abantu bayanduye iturutse mu ngamiya. Kuri ubu imaze guhitana abantu 850 cyane cyane mu bihugu by’abarabu.

  1. COVID-19 (2019-KUGEZA NUBU)

Covid-19 ni icyorezo cyatangiriye mubushinwa mu mujyi wa Wuhan mu mpera z’umwaka wa 2019. Kuri ubu kimaze gukwira mubihugu hafi ya byose ku isi ndetse cyahagaritse imirimo hafi ya yose ku isi. Iki gituruka ku gakoko ka coronavirus ko mu bwoko bwa SARS byatumye nacyo gihabwa izina rya SARS CoV-2 nyuma y’ikindi gisa nkacyo cyadutse muri 2002. Bivugwa ko Covid-19 yageze mu bantu ivuye mu dusimba turimo uducurama ndetse n’akandi bita Pangolin. Kuri ubu Covid-19 imaze kwandurwa n’abarenga miliyoni 84 ku isi hose ndetse ikaba imaze guhitana abarenga miliyoni imwe n’ibihumbi 800 ku isi hose.

[kwamamaza]

Ese nawe nanubu uracyemeza ko umwaka wa 2020, ariwo wari mubi mu mateka y’isi?

VIDEO WAREBA